Dinh Cô (DC) thuộc thị trấn Long Hải huyện Long Đất nằm bên sườn ngọn đồi nhỏ (đồi 28) trước mặt
là bãi cát dải và biển khơi mênh mông sóng nước. Từ thị xã Bà Rịa đi về hướng
Đông Nam theo lộ 44 cách 14km đến Long Hải, qua khỏi trụ sở Ủy Ban Nhân Dân thị
trấn hơn 1km ta gặp bãi tắm và tòa Dinh Cô (DC) sừng sững uy nghi bên bờ biển
lộng gió. Theo truyền thuyết DC được khởi công xây dựng vào cuối thế kỹ XVIII
để thờ một trinh nữ tên là Lê Thị Hồng (tục danh là Thị Cách). Thân phụ ông là
Ông Lê Văn Khương và bà Thạch Thị Hà nguyên quán tại Phan Rang. Năm 17 tuổi, cô
theo cha vào thành Gia Định buôn bán trên chiếc thuyền gỗ. khi đi ngang qua
vùng này thì thuyền gặp giông bão, cô bị rớt xuống biển tử nạn, xác trôi dạt
vào hòn Hang, được dân làng chôn cất trên gò đât ven biển. từ đó cô luôn hiển
linh mộng váo điềm lành, diệt trừ dịch bịnh, độ trì bá tánh nên được dân trong
vùng lập đền thờ và tôn xưng là “Long Hải Thần Nữ Bào An Chánh Trực Nương Nương Chi Thần”. Đại Nam Nhất
Thống Chí cũng ghi rõ: Ngoài mỏm núi có ngọn Thần Nữ, tục gọi mỏm Dinh
Cô, có một đống vừa cát vừa đá, trước
kia có một người con gái 17 – 18 tuổi bị bão giạt tới đây, được dân địa phương
chôn cất, sau đó mộng thấy người con gái tự xưng là Thị Cách đến đây giúp đỡ,
người ta cho là thần, lập đền thờ nay vẫn còn”. Ban đầu DC chỉ là ngôi miếu
nhỏ mái tranh vách đất nằm kề bên bãi biển, do bị sóng to gió lớn, lở đất nên
người ta dời lên chân núi, năm Canh Ngọ 1930 các vị tiền hiền và dân trong vùng
tổ chức quyên góp xây dựng lại Dinh Cô rộng lớn và vững chắc hơn cơn hỏa hoạn
18 tháng giêng năm Đinh Mão (1987) đã thiêu rụi chánh điện nên ngư dân địa
phương và bá tánh khắp nơi đóng góp tiền của, công sức xây dựng lại DC. Từ dó
đến nay các công trình không ngừng được mở rộng và xây dựng thêm. Hiện tại DC
như một tòa lâu đài tráng lệ nhưng cũng rất trang nghiêm, bề thế với tổng diện
tích sử dụng lên tới gần 1000m2. Bên trong DC bài trí các tượng rồng, hổ, tứ
linh, hoành phi câu đối đắp nổi sơn phết rực rỡ hoặc ghép miểng sứ cổ. Ngoài 7
bàn thờ nơi chính điện, khu vực DC còn có thêm các miếu thờ: Bà Hỏa Tinh
Thánh Mẫu, Quan Thánh, Bàn Thiên, Bàn Mẫu. Quan Thế Âm Bồ Tát…
Mộ Cô ở về phía Tây Nam,
cách DC thờ khoảng 1km, được xây trên đồi Cô Sơn. Từ dưới đi lên mộ qua 60 bậc
thang và một mái tam quan nhỏ. Hàng năm vảo các ngày 10, 11 và 12 tháng 2 âm
lịch, tại DC mở lễ hội lớn (còn gọi là ngày vía Cô) tưng bừng náo nhiệt, khách
từ khắp nơi xa gần đổ về Long Hải đông tới hàng chục ngàn người để tham dự lễ
hội và dâng hương, lễ vật tưởng niệm vị Thần Nữ linh thiêng đã đi vào tâm thức
dân chúng. Lễ hội DC còn là nét đặc sắc sinh hoạt văn hóa dân gian miền biển
với nhiều tiết mục: hát hội, múa lân, rước kiệu, đua thuyền… Cảnh quan thiên
nhiên ở DC thật tươi đẹp, thơ mộng “Sơn thủy hữu tình”. Trên đồi núi dọc ven
biển là rừng cây xanh tốt, những gộp đá đủ mọi hình thù. Phía dưới là bãi cát
vàng hình bán nguyệt với những khu tắm biển lúc nào cũng đông người. Trước mặt
là đại dương ngìn trùng sóng vỗ, nhộn nhịp tàu ghe qua lại. Xa xa phía Tây là
thành phố Vũng Tàu tươi trẻ, cùng bãi tắm Thùy Vân (bãi sau) bốn mùa nhộn nhịp
du khách. Phía Tây Bắc sừng sững một dãy núi cao có rừng cây bao phủ đó là khu
di tích lịch sử căn cứ Minh Đạm nổi tiếng một thời. Cảnh quan thiên nhiên tươi
đẹp và kiến trúc DC, Mộ Cô cùng bãi biển thơ mộng hòa nhập thành một danh lam
thắng cảnh nổi tiếng trong vùng. Bộ Văn Hóa Thông Tin đã ra quyết định số
65QĐ/BT ngày 16 tháng 01 năm 1995 công nhận khu thắng cảnh DC là di tích lịch
sử văn hóa của quốc gia.
